.svg)
Ngày 31/7/2026 (1/8 theo giờ Việt Nam), Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký sắc lệnh hành pháp điều chỉnh mức thuế quan "có đi có lại" đối với hàng chục quốc gia, với mức thuế mới dao động từ 10% đến 41%. Đáng chú ý, chính quyền Mỹ cũng tuyên bố áp thêm mức thuế 40% đối với mọi hàng hóa bị xác định là "trung chuyển" nhằm né tránh thuế. Điều này cho thấy trọng tâm của Mỹ không còn chỉ là áp thuế cao hơn, mà là siết chặt việc xác minh xuất xứ hàng hóa và ngăn chặn hành vi lẩn tránh thương mại.
Trong bối cảnh đó, nhãn "Made in Vietnam" không còn được đánh giá chỉ qua bộ chứng từ nộp tại cảng. Cuối tháng 7/2026, Reuters dẫn nguồn Bloomberg News cho biết cơ quan hải quan Mỹ đã tiến hành các đợt kiểm tra thực địa đột xuất tại một số nhà máy ở Việt Nam có quan hệ kinh doanh với đối tác Trung Quốc. Đoàn kiểm tra rà soát chứng từ, nguồn cung nguyên liệu và toàn bộ quy trình sản xuất nhằm xác định phần giá trị thực sự được tạo ra tại Việt Nam trước khi hàng hóa xuất sang Mỹ.
Đối với doanh nghiệp sản xuất và nhà bán hàng thương mại điện tử xuyên biên giới phục vụ thị trường Mỹ, đây là một thay đổi quan trọng trong cách quản trị rủi ro. Hồ sơ giấy tờ hợp lệ chỉ còn là điều kiện cần; dữ liệu vận hành thực tế phải đồng nhất với hồ sơ mới là điều kiện đủ để chứng minh xuất xứ.
Bài viết sẽ phân tích phạm vi các đợt kiểm tra, phương pháp đối soát mà phía Mỹ đang áp dụng và những hạng mục doanh nghiệp cần chuẩn bị trước khi nhận yêu cầu giải trình.
1. Đợt kiểm tra nhà máy liên kết Trung Quốc tại Việt Nam diễn ra như thế nào
Động thái này diễn ra trong bối cảnh chính quyền Mỹ đẩy mạnh rà soát và kiểm soát nguồn gốc hàng hóa nhập khẩu. Mục tiêu trực tiếp của đợt kiểm tra là xác định sản phẩm mang nhãn “Made in Vietnam” có trải qua quá trình chế biến sâu tại Việt Nam hay chỉ thực hiện các công đoạn hoàn thiện đơn giản từ linh kiện nhập khẩu.
1.1 Phạm vi rà soát của đoàn kiểm tra
Theo thông tin từ Bloomberg, đoàn thanh tra phía Mỹ kiểm tra chuyên sâu năm nhóm nội dung tại từng nhà máy liên kết Trung Quốc nằm trong diện rà soát:
-
Hệ thống hóa đơn và chứng từ xuất nhập khẩu.
-
Nguồn cung nguyên liệu đầu vào và đối tác cung ứng.
-
Quy trình sản xuất thực tế đang vận hành tại nhà máy.
-
Tỷ lệ giá trị gia tăng thực tế được tạo ra tại Việt Nam.
-
Dấu hiệu vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, bao gồm việc sử dụng phần mềm không có bản quyền trong dây chuyền vận hành.
Điểm đáng lưu ý là nhóm nội dung cuối cùng. Phạm vi kiểm tra đã mở rộng ra ngoài phạm vi hải quan truyền thống, chạm tới cả hạ tầng công nghệ vận hành của nhà máy.
1.2 Những nội dung chưa được công bố
Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Hoa Kỳ (U.S. Customs and Border Protection - CBP) chưa công bố danh tính các doanh nghiệp, danh mục ngành hàng cũng như kết luận chính thức về đợt kiểm tra. Theo Bloomberg, cho tới thời điểm hiện tại chưa có bằng chứng đáng kể cho thấy hàng hóa Trung Quốc được chuyển tải trái phép (transshipment) qua Việt Nam để vào Mỹ. Hãng tin Reuters cũng nêu rõ chưa kiểm chứng độc lập được báo cáo này, và CBP không phản hồi đề nghị bình luận.
Doanh nghiệp cần phân biệt rõ: đây là hoạt động kiểm tra tuân thủ, không phải kết luận vi phạm. Tuy nhiên, theo Bloomberg, các đợt kiểm tra diễn ra song song với vòng đàm phán khung thương mại Việt – Mỹ đang ở giai đoạn khó khăn, đặc biệt ở nhóm vấn đề chuyển tải và các rào cản phi thuế quan.
2. Thay đổi cốt lõi: từ giấy chứng nhận xuất xứ sang đối soát dữ liệu vận hành
Giới quan sát nhận định phương thức giám sát của Mỹ đang thay đổi rõ rệt. Trọng tâm dịch chuyển từ việc tin cậy vào Giấy chứng nhận xuất xứ (Certificate of Origin - C/O) sang hình thức đối soát dữ liệu vận hành thực tế tại cơ sở sản xuất. Đây là lý do các đợt kiểm tra nhà máy liên kết Trung Quốc được thực hiện tại chỗ thay vì chỉ qua hồ sơ.
|
Tiêu chí
|
Phương thức giám sát trước đây
|
Phương thức đang áp dụng
|
|
Căn cứ chính
|
Bộ chứng từ và C/O do cơ quan cấp phép phát hành
|
Dữ liệu vận hành thực tế tại nhà máy
|
|
Địa điểm kiểm tra
|
Tại cửa khẩu, cảng nhập khẩu
|
Kiểm tra thực địa tại cơ sở sản xuất ở Việt Nam
|
|
Câu hỏi trọng tâm
|
Hồ sơ có hợp lệ về hình thức hay không
|
Nhà máy có đủ năng lực tạo ra sản lượng đã khai báo hay không
|
|
Bằng chứng doanh nghiệp cần có
|
Chứng từ nhập khẩu, C/O, hợp đồng
|
Nhật ký sản xuất, dữ liệu tiêu thụ điện, định mức nguyên liệu, dữ liệu kho
|
2.1 Bốn nhóm dữ liệu bị đối soát
Các tiêu chí đối soát mà phía Mỹ áp dụng tập trung vào tính nhất quán giữa khai báo và thực tế:
-
Số lượng máy móc và năng lực vận hành thực tế của dây chuyền.
-
Quy mô lao động và hóa đơn tiêu thụ điện năng.
-
Lượng nguyên liệu đầu vào so với sản lượng thành phẩm xuất khẩu.
-
Thời gian lưu trữ hàng hóa tại kho bãi Việt Nam.
Điểm chung của bốn nhóm dữ liệu này là chúng phản ánh năng lực vận hành thực tế của cơ sở sản xuất, thay vì nội dung được khai báo trên chứng từ.
2.2 Chênh lệch công suất là điểm rơi thường gặp
Nếu một cơ sở sản xuất có công suất thiết kế 50.000 sản phẩm mỗi tháng nhưng xuất khẩu 150.000 sản phẩm trong cùng khoảng thời gian, doanh nghiệp sẽ phải giải trình nguồn gốc của phần chênh lệch. Khoảng cách giữa năng lực sản xuất và sản lượng khai báo là tín hiệu rủi ro dễ nhận diện nhất trong toàn bộ quy trình kiểm tra.
Nguồn tài liệu hiện có không nêu cách xử lý đối với từng trường hợp chênh lệch cụ thể. Điều được nêu rõ là nghĩa vụ giải trình thuộc về doanh nghiệp, nên hồ sơ chứng minh cần sẵn sàng tại thời điểm được yêu cầu.
3. Dấu hiệu khiến doanh nghiệp bị đưa vào danh sách theo dõi trọng điểm
Theo các chuyên gia thương mại, cơ quan quản lý Mỹ sẽ đưa một doanh nghiệp vào danh sách theo dõi trọng điểm khi xuất hiện các dấu hiệu sau:
-
Kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ tăng đột biến ngay sau khi hàng hóa tương ứng từ Trung Quốc bị áp thuế cao.
-
Nhập khẩu khối lượng lớn bán thành phẩm gần hoàn chỉnh từ Trung Quốc.
-
Hồ sơ xin cấp C/O tăng mạnh trong khi công suất nhà máy không thay đổi.
-
Thời gian từ lúc nhập khẩu nguyên liệu đến khi xuất khẩu thành phẩm ngắn bất thường.
Đây đều là các chỉ dấu định lượng, hình thành từ chính dữ liệu khai báo của doanh nghiệp. Doanh nghiệp thuộc nhóm nhà máy liên kết Trung Quốc nên chủ động tự rà soát bốn chỉ dấu này trước khi được cơ quan quản lý đặt câu hỏi.
4. Bối cảnh pháp lý và nhóm ngành nằm trong diện giám sát
4.1 Thuế theo Điều 301 và các cuộc điều tra song song
Ngày 23/7/2026, Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (Office of the United States Trade Representative - USTR) công bố hành động cuối cùng trong loạt điều tra theo Điều 301 Đạo luật Thương mại 1974 (Section 301) đối với 60 nền kinh tế bị đánh giá là chưa cấm hoặc chưa thực thi hiệu quả lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa sử dụng lao động cưỡng bức. Mức thuế bổ sung 10% hoặc 12,5% có hiệu lực từ 0h01 ngày 24/7/2026. Việt Nam thuộc nhóm chịu mức 12,5% cộng thêm trên thuế suất hiện hành, áp dụng với phần lớn hàng hóa thuộc Chương 1 đến Chương 97 của Biểu thuế hài hòa Hoa Kỳ (Harmonized Tariff Schedule of the United States - HTSUS), trừ các danh mục được miễn trừ theo hai phụ lục kèm theo. Mức thuế này xuất phát từ nhóm quy định về lao động cưỡng bức, không liên quan trực tiếp đến kết quả đợt kiểm tra nhà máy nêu trên. Song song đó, Việt Nam vẫn nằm trong diện theo dõi thuộc các cuộc điều tra riêng biệt về bảo hộ sở hữu trí tuệ và năng lực sản xuất dư thừa.
4.2 Xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ tại nội địa
Tại thị trường trong nước, hoạt động xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ cũng được đẩy mạnh. Tháng 6/2026, thông qua kênh trao đổi nghiệp vụ với Cơ quan Điều tra An ninh Nội địa Hoa Kỳ (Homeland Security Investigations - HSI), Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) tiếp nhận thông tin về một đường dây gia công giày mang nhãn hiệu Nike tại Việt Nam để xuất khẩu sang Hoa Kỳ. Đợt kiểm tra sau đó tại một nhà máy ở TP.HCM xác định tổng số hàng hóa liên quan lên tới gần 50.000 đôi giày mang dấu hiệu giả mạo các nhãn hiệu Nike, Nike Air và Air Jordan, cao hơn nhiều so với khoảng 12.000 đôi nghi vấn theo thông tin ban đầu. Theo hồ sơ doanh nghiệp cung cấp, từ đầu năm 2026 đến thời điểm kiểm tra, đơn vị này đã xuất khẩu 11 container giày thành phẩm sang thị trường Hoa Kỳ với tổng trị giá khai báo hơn 25,46 tỷ đồng. Vụ việc đang trong quá trình xử lý.
4.3 Nhóm ngành rủi ro cao
Chính quyền Mỹ được dự báo sẽ không áp thuế đại trà lên toàn bộ hàng hóa Việt Nam, mà áp dụng phương thức kiểm tra chuyên sâu theo từng doanh nghiệp và từng nhóm ngành rủi ro cao (high-risk). Theo VnEconomy, việc kiểm tra nhà máy liên kết Trung Quốc vì vậy tập trung vào các ngành sử dụng nhiều bán thành phẩm nhập khẩu:
Nguồn: theo VnEconomy
-
Điện tử và linh kiện điện tử.
-
Dệt may và da giày.
-
Đồ gỗ nội thất.
-
Thép và nhôm.
-
Pin năng lượng mặt trời và cơ khí chế tạo.
Hệ quả vận hành với doanh nghiệp thuộc các nhóm này gồm: hàng hóa bị giữ lại cảng lâu hơn, bị yêu cầu kiểm toán nhà máy độc lập, hoặc phải ký quỹ thuế cao trong thời gian điều tra. Cả ba hệ quả đều tác động trực tiếp lên dòng tiền trước khi có bất kỳ kết luận nào về hành vi vi phạm.
5. Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì trước đợt kiểm tra nhà máy liên kết Trung Quốc
Theo quy định thương mại quốc tế, việc sử dụng nguyên liệu nhập khẩu từ Trung Quốc không vi phạm quy định về xuất xứ nếu sản phẩm trải qua quá trình gia công, chế biến cơ bản tại Việt Nam làm thay đổi bản chất và mã số hàng hóa hài hòa (Harmonized System - HS). Thử thách hiện nay không phải là loại bỏ hoàn toàn nguồn cung Trung Quốc, mà là chứng minh được phần giá trị tạo ra trong nước.
5.1 Chuẩn hóa hồ sơ chứng minh chuyển đổi cơ bản
Nguyên tắc chuyển đổi cơ bản (substantial transformation) yêu cầu sản phẩm sau chế biến phải có tên gọi, đặc tính hoặc công dụng khác biệt so với nguyên liệu đầu vào. Tài liệu hướng dẫn về quy tắc xuất xứ do CBP ban hành mô tả cách cơ quan này đánh giá từng trường hợp cụ thể. Doanh nghiệp nên chuẩn bị sẵn định mức tiêu hao nguyên vật liệu, sơ đồ công đoạn sản xuất và bảng đối chiếu mã HS trước và sau chế biến.
5.2 Tăng tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa
Hướng xử lý bền vững là nâng tỷ lệ giá trị gia tăng thực tế tạo ra tại Việt Nam thông qua gia công chính xác, sản xuất linh kiện, chế tạo khuôn mẫu, thiết kế và kiểm thử. Mỗi công đoạn được nội địa hóa vừa cải thiện vị thế về xuất xứ hàng hóa, vừa giảm phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất trong chuỗi cung ứng.
5.3 Xây dựng hệ thống dữ liệu đối chiếu được
Yêu cầu khó nhất không nằm ở chứng từ đơn lẻ mà ở khả năng đối chiếu chéo giữa các nguồn dữ liệu: mua hàng, sản xuất, kho vận, tài chính và khai báo hải quan. Khi bốn nhóm dữ liệu ở mục 2.1 được lưu trữ rời rạc trên nhiều hệ thống, việc tập hợp một bộ hồ sơ giải trình nhất quán trở thành công việc thủ công, trong khi hàng hóa vẫn nằm tại cảng.
Doanh nghiệp thương mại điện tử xuyên biên giới có thể tham khảo cách tiếp cận trong dịch vụ tự động hóa kế toán của Sliner, trong đó dữ liệu từ nhiều nền tảng bán hàng, thanh toán và vận hành được hợp nhất và đối soát tự động trên nền tảng Genbook. Một hệ thống dữ liệu chuỗi cung ứng thống nhất rút ngắn đáng kể thời gian phản hồi khi cơ quan quản lý yêu cầu giải trình.
6. Dữ liệu phải sẵn sàng trước khi được yêu cầu giải trình
Việc Mỹ kiểm tra nhà máy liên kết Trung Quốc tại Việt Nam không phải là rào cản dành riêng cho doanh nghiệp có nguồn cung Trung Quốc, mà là phép thử về chất lượng dữ liệu vận hành của toàn bộ chuỗi xuất khẩu. Doanh nghiệp chứng minh được tính nhất quán giữa năng lực sản xuất, nguyên liệu đầu vào và sản lượng xuất khẩu sẽ đi qua đợt rà soát với chi phí thấp nhất, bất kể có nằm trong nhóm nhà máy liên kết Trung Quốc hay không.
Sliner đồng hành cùng doanh nghiệp sản xuất và nhà bán hàng xuyên biên giới trong việc rà soát cấu trúc pháp nhân, và nghĩa vụ thuế giữa các thị trường, đảm bảo hồ sơ xuất xứ và dữ liệu tài chính đứng vững trước yêu cầu kiểm tra từ thị trường nhập khẩu. Tham khảo dịch vụ Cấu trúc & hoạch định thuế doanh nghiệp hoặc liên hệ đội ngũ chuyên gia của Sliner để đánh giá mức độ sẵn sàng của hồ sơ hiện tại.
